KULDAHRET MEÐ TENGSL VIÐ KYRRAHAFIÐ

Ótrúlegt er til þess að hugsa að ríkjandi veðurlag á miðbaugssvæðum Kyrrahafs í nokkra daga geti haft  áhrif með beinum hætti hér við land, u.þ.b. 10 dögum síðar.  En þannig er það nú samt.

Kröftugasta uppstreymi í hitabeltinu ferðast líkt og hægfara bylgja til austurs eftir miðbaug frá Austur-Afríku, þvert yfir Indlandshaf og út á mitt Kyrrahaf. Að nokkrum vikum liðnum sprettur hún aftur upp við Afríku.  Þetta veðurfyrirbæri  uppgötvaðist og var skýrt á árunum um 1970.  Stundum er uppstreymið mjög afmarkað og kröftugt, en á öðrum tímum jafnast það meira út og bylgjan verður ógreinilegri.  Kallast MJO- sveiflan (Madden Julian Oscillation). Eftir staðsetningu uppstreymisins er henni skipt niður í átta fasa eða hólf, hvert með sitt númer.

Við einblínum nú á MJO 7, en þá er uppstreymi loftsins ákaft á Kyrrahafinu austur af Indónesíu og norðaustur af Ástralíu.  Myndin er skólabókardæmi um þverskurð eftir miðbaug þar sem helstu einkenni eru færð inn.

Áhugi okkar beinist hins vegar ekki að vindum, veðurkerfum eða steypiregni í og við Eyjaálfu, heldur þeim áhrifum sem þessi kröftuga lóðrétta hringrás með tilheyrandi varmaflutningi út frá sér, hefur á bylgjurnar í vestanvindabelti norðurhvelsins. Eða hina vel þekktu Rossby-bylgjur.

Breskur veðurfræðingur, James Peacock bendir á að tengsl að vorlagi, þ.e. í apríl þegar MJO er í fasa 7 og veður í kjölfarið við Bretlandseyjar.  Spáritið sýnir feril MJO á tvívíðu korti. Því er skipt upp í átta hólf. Næst miðju er birting MJO sveifunnar ógreinileg, en út í jöðrunum er hún hins vegar skýr. Í fullkomnum MJO heimi myndar ferillinn hring andsælis á kortinu.  Tökum eftir því að nú 10. til 17. apríl var MJO í fasa 7.

Peacock hefur á þessum árstíma tekið eftir ákveðnu mynstri í veðurkerfunum í kjölfar MJO 7.  Fyrstu daga á eftir kemur sér gjarnan fyrir háþrýstisvæði nærri Bretlandseyjum eða Skandinavíu. Því fylgir vorlegt veður, sólríkt og milt.  Næstu daga rekur hæðina síðan til noðrvesturs í áttina að Grænlandi og við það nær kalt loft frá heimskautasvæðunum með N-átt til Bretlandseyja.  Í minni Breta er frægt hret sem gerði 1981, seint í apríl, með snjó suður um allt England eftir fremur sumarlegan kafla áður.

Í þessu skyni útbjó hann tvö kort, þar sem hann safnar saman þessum tilvikum síðustu áratuga (16 talsins) með hjálp veðurendurgreininga.  Fyrra kortið sýnir frávik meðalloftþrýstings fyrstu 6 dagana efir MJO 7 í Kyrrahafinu. Háþrýstifrávikið við Bretland kemur vel fram. Á síðara kortinu eru frávikin 7 til 13 dögum á eftir. Rek hæðarinnar til vesturs og norðvesturs kemur þarna vel fram.

En horfum þá hingað heim.

Skoðaði dagleg gildi MJO með hjálp upplýsingabanka Áströlsku Veðurstofunnar. Leitaði uppi tilvik frá 2005 með MJO 7 seint í mars og í apríl. Á þessum árstíma hefur heimskautahvirfillinn í heiðhvolfinu veikst, en hann er einn drifkrafta  vetrarstormanna. Vestanvindurinn sem fylgir þarna upp fjarar síðan endanlega út í kring um sumardaginn fyrsta.

Taflan sýnir þessi tilvik. 2021 er mjög dæmigert. Hlýnaði hér með SA-átt upp úr 20 apríl. Í tvo daga komst hitinn í tæp 15 stig á Akureyri. Allt fyrir tilstuðlan hæðarinnar við Bretland sem nálgaðist. Nokkrum dögum síðar eða 30. apríl sló síðan í bakseglin.   Framan af maí var hæð yfir Grænlandi, NA-átt og svalt ef ekki kalt í veðri.

2017, 2012, og 2005 finnum við eitthvað sambærilegt. Stundum bregður MJO fyrir í hólfi 7 í aðeins örfáa daga eða styrkurinn máttlítill  og nærri hringnum í miðjunni á MJO-ritinu. Eðlilega gætir þá síður áhrifa við N-Atlantshafið eða jafnvel alls ekki. Aðrir kraftar stjórna þá stóru myndinni í veðrinu. Þannig var það í apríl  2020 og eins 2011.

Kuldakastið 1981 fellur klárlega undir þessa skilgreiningu. Þá var hagstæð tíð  um páskaleytið þ.e. um  miðjan mánuðinn. Meðalhitinn á Akureyri stóð í um 9 stigum í um vikutíma. En um sumardaginn fyrsta kólnaði verulega og hélst svo fram í maí.

Móðir allra vorhreta, Hákonarhretið eins og það er stundum kallað, 9. apríl 1963 var af svipuðum meiði. En tölur um stöðu MJO liggja ekki á lausu fyrir 1974 og tengslin við Kyrrahafið því óljós.  

Að þessu sinni kólnar strax á föstudagskvöld samkvæmt spánni og kuldahret nær þá suður um allar Bretlandseyjar um og upp úr helginni.